دين اقوام سامي*

ويليام روبرتسون- سميت

مترجم: يدالله موقن

سخن مترجم

ويليام روبرتسون- سميت (Robertson-Smith ۱۸۴۶-۱۸۹۶) پژوهشگري كم نظير درقلمرو نقد كتاب مقدس و فرهنگ اقوام سامي بود. او تقريباً با همهء زبان‏هاي سامي آشنايي داشت و كرسي استاد زبان عبري و تورات شناسي دانشگاه آبردين اسكاتلند به او سپرده شده بود. بعد از آنكه از دانشگاه آبردين اخراج شد،  کرسی استادی زبان عربی در دانشگاه كمبريج را به دست آورد. سميت با بيشتر زبان‏هاي اروپايي آشنايي داشت و گويا زبان فارسي را نيز مي‏دانسته است. او تحت تاثير دوستش مك لنان به مسائل انسان شناسي علاقه مند شدوتحت تاثير نظريات او در بارهء توتميسم و خويشاوندي از طريق مادري قرار گرفت. سميت زماني نيز به تدريس فيزيك پرداخت و اگر به پژوهش‏هاي انسان شناسي وتورات شناسي نپرداخته بود،  مي‏توانست در رياضيات ومنطق نيز به پيشرفت‏هاي علمي درخشاني نائل آيد. سميت در دائره‏المعارف بريتانيكا مقالاتي درباره سفر تثنيه و كتاب مقدس نوشت كه به مذاق اعضاي كليساي آزاد اسكاتلند خوش نيامد،  بنابراين او را كه كشيش بود خلع لباس كردند واز دانشگاه نيز عذرش را خواستند. اين عمل،  سبب اعتراض‏هاي شديد شد؛ دانشگاه‏هاي بسياري در آمريكاو انگلستان كرسي استادي به او پيشنهاد كردند؛ از جمله دانشگاه كمبريج انگلستان كه كرسي استادي زبان عربي را به او سپرد. سميت،  پژوهشگري پر كار بود؛ چهار كتاب نوشت كه هريك از آنها شاهدي بر نبوغ تاريخي،   وانسان شناختي او هستند آثار او به اين شرح‏اند:

عهد عتيق در كنيسهء يهودي

انبياي بني‏اسراييل

خويشاوندي وازدواج در عربستان قديم(منظور پيش از اسلام است)

در س گفتارهايي درباره دين اقوام سامي

اين سخنراني ها به علت بيماري او ناتمام ماند و روبرتسون- سميت در سن ۴۸ سالگي در گذشت. دو كتاب اخير مهمترين آثار او هستند،  مخصوصاً دين اقوام سامي تاثير زيادي بر ذهن دين‏شناسان،   جامعه شناسان دين،   مورخان دين،  و انسان شناسان داشته است. كوك(Cook) در مقدمه‏اي كه بر اثر مذكور نوشته مي‏گويد كه«اغراق آميز نخواهد بود چنانچه كتاب او را اساس علم دين شناسي و نظريهء دين بدانيم.»

سميت براي نوشتن دو كتاب اخير به مصر،  فلسطين،  سوريه،  عربستان و تونس سفر كرد. در هر دو كتاب، سميت تلاش مي‏كند كه قديمي‏ترين نهادها و رسوم اعراب باديه‏نشين پيش از اسلام و عبري‏هاي باستاني را بازسازي كند. از اين لحاظ او با نابغهء ديگري قابل مقايسه است كه انقلاب عظيمي در تورات شناسي كرد. يوليوس ولهاوزن يهودشناس و انجيل شناس واسلام شناس بود. او مدعي شد كه« سفر پيدايش» و «سفر خروج» و« سفر تثنيه» پس از تبعيد يهوديان به بابل نوشته شده‏اند واصالت تاريخي ندارند.گفتنی است که اخيرًا اسراييل فيلکنشتان (Israel Filkenstein: La Bible dévoilée) درکتاب خود: آشکارشدن دروغ های تورات   مدعی شده است که دوکشوربودند يکی اسراييل که آباد و ثروتمند بود ودر شمال قرار داشت و ديگری کشور يهود که در جنوب بودوفقير. پس از آن که سوری ها به اسراييل(باستان) حمله کردند ساکنان اسراييل به سر زمين  يهود گريختند. پادشاه يهود برای اين که از دو قومی که هيچ  گونه خويشاوندی نداشتند يک قوم واحد بسازد دستور داد که منشا يگانه ای برای دو قوم يهود و اسراييل  جعل کنند. از اين رو نويسندگان يهود اسفار تورات را جعل کردند. فيلکنشتاين می گويد که هيچ نشانهء تاريخی در دست نيست که يهوديان هرگز در مصر بوده اند. بعضي يهودشناسان به پيروی از مورخ يهودی ژوزفوس(تولد: سی و هفت پس از ميلاد-مرگ حدود صد سال پس از ميلاد) خروج يهوديان از مصر رابا عقب نشينی هايکسو ها از مصر در زمان سلطنت رامسس دوم مرتبط می کردندو می گفتند شايد اخراج هايکسو ها،  که جنگجويان مزدور عبری نيز بخشی از   نيروی نظامی آنان را تشکيل می دادند،  در تورات به صورت اسطوره ای سفر خروج در آمده باشد.  اما فيلکنشتاين که خود يهودی است و استاد باستان شناسي است بکلی منکر حضور يهوديان در مصر می شود. طبق نظر او اورشليم در زمان سلطنت داود و سليمان ده کوره اي بيش نبوده است. بنا براين همهء مطالبی که در خصوص خروج يهوديان از مصر ونيز عظمت اورشليم در زمان سلطنت  داود و سليمان در تورات آمده دروغ محض اند. فيلکنشتان معتقد است که تورات کتاب حماسی قوم يهود است؛ همچنان که ايلياد و اوديسه کتاب های حماسي يونانيان هستند. تفاوت درشخصيت های تورات باشخصيت های  ايلياد و اوديسه تفاوت ذهنيت يهوديان با ذهنيت يونانيان را بيان می کند. فيلکنشتان بسيار فرا تر از ولهاوزن رفته است.

                            .                                              

روبرتسون- سميت به معرفي نظريات ولهاوزن ودفاع از آنها پرداخت و مقدمه‏اي بر ترجمهء انگليسي كتاب ولهاوزن: تاريخ اسرائيل نوشت. كتاب ولهاوزن به نام: بقاياي شرك عرب كه آن نيز به بازسازي اعتقادات اعراب باديه نشين پيش از ظهور اسلام اختصاص يافته است بادو كتاب اخير روبرتسون- سميت شباهت دارد و در واقع مكمل آنها است. روبرتسون- سميت كتاب شهر باستان(۱) اثر فوستل دوكولانژ را الگوي پژوهش خود قرار داد. كولانژ نيز كوشيده بود تا قديمي‏ترين رسوم ونهادهاي هندو- اروپايي را بازسازي كند. روش كولانژ درپژوهش تاريخي، كه بعداً سميت از آن پيروي كرد ، اين است كه مي‏كوشد دوران پيش- تاريخي را،  كه از آن هيچ‏گونه سند مستقيمي در دست نيست از طريق آثار مبهمي كه در دوران متاخرتر  بر جای مانده و در آنها به طور غير مستقيم اشاره‏هايي به دوران پيش- تاريخي مي‏شود،  بازآفريني كند. او پيش از سميت بر تقدم رسوم وعادات بر انديشه‏ها و نظرات تاكيد كرده بود. در كتاب دين اقوام سامي نظريات تازه‏اي درباره رسم قرباني كردن و ارتباط خدايان با پرستندگانشان مطرح شده‏اند. اميل دوركم با اشتياق زياد كتاب دين اقوام سامي را خواند و تحت تاثير آن قرار گرفت كه مي‏توان تاثير آن رادر مقالات او ونيز در كتاب شكل‏هاي ابتدائي زندگي ديني ملاحظه كرد. استون لوكس در كتاب خود:اميل دوركم،  زندگي و آثار او در اين خصوص مي‏نويسد:«دين اقوام سامي اثر روبرتسون--- سميت ومكتب‏اش،  پرسپكتيو كاملي در مورد دين به دوركم ارائه مي‏داد، هم چنان كه مالينوسكي ملاحظه كرده است،  سميت از نخستين كساني بود كه دين را در قالب سرشت اجتماعي‏اش مي‏ديد و به ويژه اعمال شعائري را مورد توجه قرار مي‏داد... يا به سخن خود روبرتسون - سميت دين كلاً عبارت از نهادها(= رسوم و عادات) و اعمال (= مناسك و شعائر) بود،  اين رهيافت براي دوركم جالب بود.»(۲) هانري هوبر و مارسل موس نيز در نوشتن كتاب: قرباني كردن: سرشت وكاركرد آن (۳)تحت تاثير كتاب دين اقوام سامي بوده‏اند. زيگموند فرويد در اثر خود: توتم و تابو،  روبرتسون –سميت را اين طور معرفي مي‏كند: «فيزيكدان،  لغت‏دان (philologist) متخصص در نقد كتاب مقدس،  انسان‏شناس،  دانشمندي بصير با علائق علمي بسيار و ذهني منزه از پيشداوري»(۴) فرويد كتاب خود را با اين جمله پايان مي‏دهد:« در آغاز عمل بود.»(۵) كه در واقع تكرار حرف روبرتسون- سميت است كه مناسك و اعمال ديني مقدم بر نظرات ديني بوده‏اند. كاسيرر در جلد دوم فلسفهء صورت‏هاي سمبليك: انديشه اسطوره‏اي (ترجمه نگارنده،  انتشارات هرمس۱۳۷۸)،  نظريهء سميت در خصوص تقدم مناسك بر اسطوره ونيز تفسير سميت از رسم قرباني كردن را پذيرفته است و همه جا از او به عنوان فيلسوف دين نام مي‏برد. مقاله‏ها و رساله‏هاي سميت نيز پس از مرگ او با عنوان:  Lectures and Essays of William Robertson-Smith۱۹۱۲ به چاپ رسيدند. آرزو دارم كه زماني دو كتاب اخير از سميت به فارسي برگردانده شوند.